शालेय स्तरापासून ‘कौशल्यवाद’ निर्माण करण्याची गरज – डॉ. शिकारपूर
पुणे, दि. ३१ : “विकसित देशांमध्ये शिक्षण म्हणजे कौशल्य प्रशिक्षण अशीच मान्यता आहे. आपल्याकडे क्रमिक अभ्यासक्रमावर भर देण्यात येतो, प्रत्यक्षात कौशल्य प्रशिक्षण अनिवार्य करण्याची आवश्यकता आहे. भारतात असलेली बुद्धिमत्ता आणि भारताकडे असलेले तंत्रज्ञान यांच्यामुळेच भविष्यातील भारत निर्माण होणार आहे. त्यामुळे भारतात शालेय स्तरापासूनच ‘कौशल्यवाद’ निर्माण करण्याची गरज आहे. भारत सरकारने सुरू केलेली ‘डिजिटल इंडिया’ ही मोहिम देशात तळागाळापर्यंत पोहोचली आहे. मोबाईल फोनचा सर्वाधिक वापर करणारा भारत हा एकमेव देश आहे. त्यामुळे मोबाईल फोनची देखभाल आणि दुरुस्ती करणाऱ्या तंत्रज्ञांची फार मोठ्या संख्येने गरज आहे. ‘सेवा-श्रम इलेक्ट्रॉनिक रिपेअर सेंटर’ या कौशल्य प्रशिक्षण प्रकल्पाच्या माध्यमातून असे तंत्रज्ञ निर्माण होतील,” अशी अपेक्षा ज्येष्ठ संगणक तज्ञ व शिकारपूर सोशल फाऊंडेशनचे संस्थापक डॉ. दीपक शिकारपूर यांनी आज येथे बोलताना व्यक्त केली.
महाराष्ट्र एज्युकेशन सोसायटीचे मुलांचे विद्यालय व उच्च माध्यमिक विद्यालय (पूर्वीचे भावे स्कूल) आणि ॲस्पायर नॉलेज अँड स्कील्स इंडिया प्रा. लि. यांच्या संयुक्त विद्यमाने ‘ग्रीनटेक इनोव्हेशन हब’अंतर्गत ‘सेवा-श्रम इलेक्ट्रॉनिक रिपेअर सेंटर’ हा कौशल्य प्रशिक्षण प्रकल्प सुरु करण्यात आला आहे. त्याचे उद्घाटन डॉ. शिकारपूर यांच्या हस्ते करण्यात आले. त्यावेळी प्रमुख पाहुणे म्हणून ते बोलत होते. राज्याच्या व्यवसाय शिक्षण विभागाचे माजी सहसंचालक चंद्रकांत निनाळे या वेळी प्रमुख पाहुणे म्हणून उपस्थित होते. म. ए. सो. च्या नियामक मंडळाचे अध्यक्ष बाबासाहेब शिंदे कार्यक्रमाच्या अध्यक्षस्थानी होते.
म. ए. सो.च्या नियामक मंडळाच्या उपाध्यक्षा सौ. आनंदीताई पाटील, ॲस्पायर नॉलेज अँड स्कील्स इंडिया प्रा. लि. चे अध्यक्ष डॉ. संजय गांधी, ‘माणुसकीची चळवळ’ या संस्थेचे संस्थापक राज देशमुख, म. ए. सो. मुलांचे विद्यालय व उच्च माध्यमिक विद्यालयाच्या शाला समितीचे अध्यक्ष डॉ. दिलीप शेठ, प्रशालेचे महामात्र सुधीर गाडे आणि प्रशालेचे मुख्याध्यापक सायसिंग वसावे या प्रसंगी व्यासपीठावर उपस्थित होते.
डॉ. दीपक शिकारपूर पुढे म्हणाले की, परिक्षा हा शालेय शिक्षणातील मोठा शत्रू असून त्याऐवजी विद्यार्थ्यांच्या सातत्यपूर्ण मूल्यमापनाचे प्रारूप उपयोगात आणणे आवश्यक आहे. स्वयं-अध्ययन आणि ग्रंथालयांशी मैत्री हाच उच्च शिक्षणातील मूलमंत्र आहे. भविष्यकाळात भारतातील सरासरी आयुर्मान ९५ वर्षे राहणार आहे. परिणामी आजच्या झेन अल्फा पिढीला निवृत्ती न घेता वयाच्या ८० व्या वर्षापर्यंत काम करावे लागणार आहे. त्यामुळे अनेक प्रकारचे उद्योग-व्यवसाय त्यांना करावे लागणार आहेत, त्यासाठी आवश्यक असलेल्या १० ते १२ स्वरुपाच्या कौशल्यांची पायाभरणी शालेय स्तरावरच झाली पाहिजे.
चंद्रकांत निनाळे या वेळी बोलताना म्हणाले की, सध्याचा काळ हा निर्मिती आणि दुरुस्ती असा बहुकौशल्याचा आहे. “कौशल्य नसलेला विद्यार्थी म्हणजे पंख नसलेला पक्षी” हे वास्तव आहे. कौशल्यविकासामुळे विद्यार्थी स्वावलंबी होत असल्याने त्याचा आत्मविश्वास वाढतो. १४५ कोटी लोकसंख्या असलेल्या आपल्या देशात अधिकृत आकडेवारनुसार, मोबाईल फोनची नोंदणी झालेली १२१ कोटी सीमकार्ड आहेत. देशातील स्मार्टफोनची बाजारपेठ ५० हजार कोटी रुपयांची आहे. एक स्मार्टफोन साधारणपणे ३ ते ४ वर्षे टिकतो. त्याची देखभाल व दुरुस्ती करणारी ३ लाख दुकाने आज कार्यरत आहेत, १५ ते २० लाखांपर्यंत ही दुकाने वाढण्यास वाव आहे. फारसे भांडवल नसताना सुद्धा करता येणारा हा व्यवसाय आहे. मात्र, त्यामध्ये विश्वासार्हता फार आवश्यक आहे.
आपले मनोगत व्यक्त करताना डॉ. संजय गांधी म्हणाले की, ज्ञान हे देता येते पण कौशल्य हे आत्मसात करावे लागते. ‘सेवा-श्रम इलेक्ट्रॉनिक रिपेअर सेंटर’ द्वारे शाळेतील विद्यार्थ्यांना मोबाईल फोन दुरुस्तीचे प्रशिक्षण देण्यात येणार आहे. ही केवळ एक प्रयोगशाळा नाही तर त्यामाध्यमातून सूक्ष्म स्तरावर काम करणारे उद्योजक घडवायचे आहेत. प्रत्यक्ष कार्यानुभवाला आम्ही कायम प्रोत्साहन देतो. सेवा आणि श्रमाची प्रतिष्ठा राखणारे कौशल्य निर्माण करून विद्यार्थ्यांना उत्पन्न मिळवून देणाचा हेतू या प्रकल्पामागे आहे. त्याच्या विस्तारासाठी ‘सीएसआर’ निधी मिळविण्याचा आमचा प्रयत्न आहे.
आपल्या अध्यक्षीय भाषणात बाबासाहेब शिंदे म्हणाले की, विकसित भारताचे स्वप्न साकार करण्याचे ध्येय डोळ्यासमोर ठेवून हा प्रकल्प हाती घेण्यात आला आहे. मराठी शाळांमधील विद्यार्थी मोठ्या प्रमाणात वस्ती विभागातील आहेत. या शाळांमधील विद्यार्थ्यांच्या गळीतेच प्रमाणदेखील जास्त आहे. कौशल्यविकासामुळे या विद्यार्थ्यांना योग्य दिशा मिळेल आणि ते रोजगारक्षम होतील. मएसो मुलांचे विद्यालय (भावे स्कूल) हे भविष्यात ‘टेक्नो स्कूल’ म्हणून नावारुपाला यावे याची जबाबदारी प्रामुख्याने शाळेतील शिक्षकांची आहे. त्यामुळे प्रत्येक विद्यार्थ्याकडे त्यांनी ममत्वाने बघावे.
मुख्याध्यापक सायसिंग वसावे यांनी कार्यक्रमाचे प्रास्ताविक केले.
सोनाली चौधरी यांनी आभारप्रदर्शन केले.
प्रमुख पाहुणे मा. श्री. विनोद सहाय आपल्या भाषणात म्हणाले की, एकेकाळी समृद्ध असलेला आपला देश परकीय आक्रमणांमुळे काही शतके गुलामगिरीत होता. आता २०४७ सालापर्यंत विकसित भारताचे ध्येय साध्य करण्याचे उद्दीष्ट मा. पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी सर्वांसोमर ठेवले आहे. त्यासाठी देशातील सर्व नागरिकांची भूमिका आणि योगदान महत्वाचे आहे. १४० कोटी इतकी प्रचंड लोकसंख्या असलेला देश विकसित होणे याचाच अर्थ जगाचा विकास होणे आहे. ही केवळ देशाच्या नेतृत्वाची जबाबदारी नाही. आपण प्रत्येकाने त्याचे नेतृत्व केले पाहिजे कारण सामान्य माणसांच्या प्रयत्नानेच देश मोठा होते. त्यासाठी जीवनात प्राधान्यक्रम ठरवावा लागेल. राष्ट्र सर्वप्रथम, त्यानंतर संघटना आणि त्यानंतर व्यक्ती हा प्राधान्यक्रम निश्चित केला तर विकसित भारताचे ध्येय साध्य होईल.
एम. ई. एस. कॉलेज ऑफ नर्सिंगच्या ए. एन. एम. जी. एन. एम. आणि बी.एससी. (नर्सिंग) च्या प्रथम वर्षाच्या विद्यार्थ्यांचा शपथग्रहण समारंभ सोमवार, दि. ३० डिसेंबर २०२५ रोजी अतिशय उत्साहपूर्ण वातावरणात पार पडला. या समारंभाला प्रमुख पाहुणे म्हणून महाराष्ट्र एज्युकेशन सोसायटीच्या नियामक मंडळाचे माजी अध्यक्ष मा. श्री. रवींद्र वंजारवाडकर व ज्येष्ठ उद्योगपती मा. श्री. अनिरुद्ध देशपांडे यांची विशेष उपस्थिती लाभली. कार्यक्रमाच्या अध्यक्षस्थानी महाराष्ट्र एज्युकेशन सोसायटीच्या नियामक मंडळाचे अध्यक्ष मा. श्री. बाबासाहेब शिंदे होते.
महाराष्ट्र एज्युकेशन सोसायटीतर्फे राज्याचे क्रीडा राज्यमंत्री मा. श्री. दत्तात्रय भरणे यांचा काल (गुरुवार, दि. २९ मे २०२५) सत्कार करण्यात आला. संस्थेचे सहाय्यक सचिव मा. श्री. सुधीर भोसले आणि मुख्य कार्यकारी अधिकारी मा. श्री. सचिन आंबर्डेकर यांनी मंत्रीमहोदयांना संस्थेचे बोधचिन्ह आणि पुष्पगुच्छ देऊन त्यांचा सत्कार केला.
जम्मू-काश्मीरमधील बारामुल्ला येथे भारतीय लष्कर, असीम फाऊंडेशन आणि महाराष्ट्र एजुकेशन सोसायटी यांच्या संयुक्त विद्यमाने चिनार युवा केंद्रात चालवण्यात येणारा पहिला ‘फॅशन डिझाइनिंग स्कील कोर्स’ पूर्ण केलेल्या ४० विद्यार्थिनी आणि महिला प्रशिक्षणार्थींना मंगळवार, दि. ८ एप्रिल २०२५ रोजी प्रमाणपत्र देण्यात आली. वर्षभरात दोन वेळा हा कोर्स आयोजित करण्यात येणार आहे.
महाराष्ट्र एजुकेशन सोसायटीच्या नियामक मंडळाच्या मा. उपाध्यक्षा सौ. आनंदीताई पाटील, ‘मएसो’च्या नियामक मंडळ सदस्य आणि मएसो आयएमसीसीच्या डेप्युटी डायरेक्टर डॉ. सौ. मानसी भाटे आणि मएसो रेणुका स्वरूप करियर कोर्सेच्या समन्वयक सौ. सारिका वाघ यांच्या हस्ते ही प्रमाणपत्र प्रदान करण्यात आली. या वेळी चिनार युवा केंद्राचे मार्गदर्शक मेजर अंकित शर्मा आणि असीम फाऊंडेशनच्या विश्वस्त निरूता किल्लेदार हे देखील उपस्थित होते.
कार्यक्रमाला प्रमुख पाहुणे म्हणून शाळेचे १९५६ च्या बॅचचे माजी विद्यार्थी असलेले मेजर अरुण फाटक (निवृत्त) उपस्थित होते. शाला समितीचे अध्यक्ष डॉ. दिलीप शेठ कार्यक्रमाच्या अध्यक्षस्थानी होते. शाळेचे महामात्र श्री. सुधीर गाडे, मुख्याध्यापक श्री. सायसिंग वसावे, उपमुख्याध्यापक श्री. चंदू गवळे, पर्यवेक्षिका सौ. रसिका लिमये, आजी-माजी विद्यार्थी, पालक, शिक्षक या वेळी उपस्थित होते. प्रमुख पाहुण्यांच्या हस्ते ध्वजारोहण करण्यात आले. त्यानंतर उपस्थित सर्वांनी ध्वजाला सलामी देऊन ध्वजप्रतिज्ञा घेतली. प्रमुख पाहुण्यांसह पदाधिकाऱ्यांनी राष्ट्रीय छात्र सेनेच्या (एन.सी.सी.) पथकांचे निरीक्षण केले. भारतमातेच्या प्रतिमेचे पूजन करण्यात आल्यानंतर संविधानाच्या उद्देशिकेचे वाचन केले गेले. शासनाच्या सूचनेनुसार ‘तंबाखूमुक्त भारत अभियान’अंतर्गत तंबाखूमुक्तीसाठी सर्वांनी प्रतिज्ञा घेतली. प्रशालेतील एन.सी.सी.च्या विविध वार्षिक उपक्रमांमध्ये उत्तम कामगिरी केलेल्या विद्यार्थ्यांना फिरते चषक देऊन मेजर अरुण फाटक (निवृत्त) यांच्या हस्ते गौरवान्वित करण्यात आले. इयत्ता पाचवी ते बारावीच्या विद्यार्थ्यांनी देशभक्तीपर गीत, एरोबिक्स, पिरॅमिडस, देशभक्तीपर गीतावरील नृत्य, सायलेंट ड्रिल, घोष प्रात्यक्षिक, मल्लखांब प्रात्यक्षिक, लेझीम अशी विविध प्रात्यक्षिके सादर केली.
विभाग तसेच एम. ई. एस. इंग्लिश मीडियम स्कूल या सर्व शाखांनी प्रजासत्ताक दिन उत्साहात साजरा केला. कार्यक्रमाच्या अध्यक्षस्थानी महाराष्ट्र एज्युकेशन सोसायटीचे सहाय्यक सचिव आणि शाला समितीचे महामात्र सुधीर भोसले होते. म. ए. सो. वाघीरे विद्यालयाचे मुख्याध्यापक दत्ताराम रामदासी, उपमुख्याध्यापक शंतनू सुरवसे, पर्यवेक्षिका अर्चना लडकत, म. ए. सो. बाल विकास मंदिर शाळेचे मुख्याध्यापक भाऊसाहेब बडदे, पूर्व प्राथमिक शाळेच्या मुख्याध्यापिका मेघा जांभळे, एम. ई. एस. इंग्लिश मीडियम स्कूलच्या मुख्याध्यापिका कल्पना नागनूर आणि पालक संघाच्या उपाध्यक्षा सोनाली क्षीरसागर यावेळी उपस्थित होते. म. ए. सो. वाघीरे विद्यालयाचे मुख्याध्यापक दत्ताराम रामदासी यांच्या हस्ते ध्वजारोहण झाल्यानंतर सर्वांनी ध्वजाला मानवंदना दिली. विद्यार्थ्यांनी घोष, सामूहिक कवायत, गट्टू मल्लखांब, देशभक्तीपर गीतावर आधारित नृत्य, मल्लखांब अशी विविध गुणवत्ता पूर्ण प्रात्यक्षिके सादर केली. माध्यमिक विभागाच्या विद्यार्थ्यांनी केलेले मल्लखांबावरील मानवी मनोरे हे प्रात्यक्षिक कार्यक्रमाचे सर्वोच्च आकर्षण ठरले.